پايان‏نامه نويسى؛ مشكلات، راه‏كارها و تجارب

معرفى كتاب «پايان نامه نويسى؛ مشكلات، راه كارها و تجارب»

حسن عبدى

نويسندگان: آقايان دكتر ساجدى، دكتر شاملى، استاد شرف الدين، دكتر شمالى، دكتر رهنمايى و دكتر زارعان
ناشر: مركز انتشارات موسسه آموزشى و پژوهشى امام خمينى قدس سره
سال نشر: چاپ اوّل، تابستان 1383
مشخصّات ظاهرى: 207 صفحه در قطع وزيرى
يكى از مراحلى كه معمولا دانش پژوهان در مسير دانش اندوزى با آن مواجهه خواهند شد پايان نامه نويسى است. پايان نامه نويسى پل گذر از مرحله آموزش به وادى پژوهش است از اين رو به قول روان شناسان بايد كوشيد تا مواجهه نخست با پايان نامه نويسى چندان لذتبخش و شعف انگيز باشد كه تحقيق و پژوهش براى دانش پژوه يادآور روزگار پيشرفت علمى و اثربخشى باشد نه آن كه به محض شنيدن نام پايان نامه و پژوهش فضاى تيره و تارى در ذهن خود ترسيم كند. امّا چگونه مى توان مشكلات احتمالى اين مسير را از ميان برداشت و به سلامت از گذرگاه پايان نامه نويسى عبور كرد؟ چگونه مى توان پيچ و خمهاى اين مسير را شناخت و با ديدگانى باز اين مسير را پيمود؟ اگر از ما بپرسيد پيشنهاد خواهيم كرد كه حتما قبل از آغاز تدوين پايان نامه، كتابِ «پايان نامه نويسى؛ مشكلات، راه كارها و تجارب» را براى يك بار هم كه شده مرور كنيد. با اين كار نه تنها از مطالعه اين كتاب پشيمان نخواهيد شد بلكه دوستان خود را كه در شرف پايان نامه نويسى هستند تشويق خواهيد كرد تا اين كتاب را مطالعه كنند.
شايد با خود بگوييد كتابها و جزوه هاى فراوانى در زمينه پايان نامه نويسى تاليف شده به گونهاى كه مى توان با اختصاص فرصتى اندك و مطالعه يك جزوه يا كتابچه به عصاره و چكيده فنون پايان نامه نويسى دست يافت ديگر چه نيازى است كه چندين ساعت از وقت خود را صرف خواندن يك كتاب دويست صفحه اى كنيم؟ آيا به صرفه تر نيست كه يك جزوه بيست صفحه اى را سريع مرور كرده و وقت بيشترى را به نگارش پايان نامه اختصاص دهيم؟ امّا آيا از خود پرسيده ايد كه چرا كتاب: «پايان نامه نويسى؛ مشكلات، راه كارها و تجارب» در ميان آثار منتشر شده موسسه در نوع خود بى نظير است؟ ما در اين جا به چند ويژگى اين كتاب اشاره مى كنيم و در مورد اين كه آيا مى توان به راحتى از كنار اين كتاب گذشت؟ داورى را بر عهده شما مى گذاريم.
اول آن كه اين كتاب به موضوعى پرداخته كه اهميّت كليدى آن در نظام آموزشى و پژوهشى تا حدّ زيادى از نگاه بسيارى پنهان مانده است. دوم آن كه نويسندگان آن را گروهى از زبده ترين اساتيد موسسه تشكيل مى دهند كه گذشته از پشتوانه عالى علمى در يك كار گروهى به بررسى يك موضوع از زواياى مختلف پرداخته اند. سوم آن كه نويسندگان در نگارش اين كتاب صرفا به مسائل نظرى اهميّت نداده اند بلكه در كنار آن موانع و مشكلاتى را كه ممكن است در عمل فراروى دانش پژوهان قرار گيرد به خوبى كاويده و از كوله بار تجارب خويش راه حلهاى خوبى پيش نهاده اند. چهارم آن كه نويسندگان كتاب در نگارش كتاب نيم نگاهى نيز به اهداف آموزشى و پژوهشى موسسه داشته اند. پنجم آن كه در اين كتاب به اصول فراملّى ارزيابى پايان نامه نيز اشاره شده است. به هر حال امتيازهاى ديگرى نيز مى توان براى اين كتاب برشمرد ولى ما در اين جا به همين مقدار اكتفاء مى كنيم و در ادامه با هم مباحث اين كتاب را از نظر مى گذرانيم.
از مقدمه كه بگذريم فصل اوّل با عنوان «كليّات پايان نامه نويسى» به اين موضوعات مى پردازد: تعريف پايان نامه، تفاوت پايان نامه با ساير فرآورده هاى علمى، تفاوت پايان نامه دوره كارشناسى ارشد و دكترا، كاربرد دستاوردها و يافته هاى پايان نامه، چگونگى نگهدارى پايان نامه ها و سيستم اطلاع رسانى آنها، معيارهاى اعتبار آكادميك پايان نامه، جمع بندى و ارائه برخى منابع. نگارش اين فصل را آقاى دكتر شاملى بر عهده داشته اند.
فصل دوم به «مراحل و سير تدوين پايان نامه» مى پردازد و چهارده مرحله تدوين پايان نامه را به اين صورت بيان مى كند: تعيين قلمرو تحقيق، استاد راهنما، تهيه طرح اوّليه تحقيق، دفاع از طرح اوّليه، اولويت بندى فصلها، جست وجوى تفصيلى منابع، آغاز تحرير مطالب، سمينار قبل از دفاع، توجّه به مسئوليت استاد، سازماندهى نهايى، بازسازى مجدّد، ارائه براى ارزيابى نهايى، دفاع و سرانجام اصلاحات احتمالى. اين فصل به قلم آقاى دكتر زارعان نگارش يافته است.
موضوعى كه براى فصل سوم انتخاب شده است بررسى «ساختار پايان نامه» است. در اين فصل به اين مباحث اشاره شده است: سربرگ پايان نامه، ورودى پايان نامه، خلاصه پايان نامه، تشكّرنامه، اهدانامه، شرح حال علمى نگارنده، مقدمه، فصلها، تحليل داده ها، نمودارها، پيوستها، كتابنامه و سرانجام كيفيت دفاع. فصل سوم حاصل تجارب آقاى دكتر رهنمايى است.
امّا فصل چهارم؛ اين فصل متن مصاحبهاى است با آقاى دكتر شمالى كه در آن به تفاوت پايان نامه دوره كارشناسى ارشد با پايان نامه دوره دكترا، نظام آموزشى دانشگاه هاى انگلستان و نكاتى در باب پايان نامه نويسى اشاره شده است. عنوان اين فصل چنين است: «نكته هاى پايان نامه نويسى».
خواننده در فصل پنجم با «معيارهاى انتخاب موضوع» آشنا مى شود. آقاى شرف الدين در اين فصل سيزده معيار براى انتخاب موضوع مناسب بيان كرده اند كه برخى از آنها عبارت اند از: قابليّت تحقيق، تازگى موضوع، اولويت موضوع، دستيابى به منابع، قابل انتشار بودن نتايج، رعايت توانمنديهاى محقّق، تناسب روشى، تناسب زمانى.
فصل ششم با عنوان «پايان نامه، آغازى بر تحقيق و پژوهش» مصاحبهاى است با آقاى دكتر ساجدى. در اين مصاحبه جناب استاد نخست به معيارهاى انتخاب موضوع اشاره كرده اند. سپس ويژگى هاى يك محقّق موفّق را برشمارده اند كه برخى از آنها به اين شرح اند: اعتماد به نفس، داشتن روحيّه كنجكاوى، فهم عميق، سعه صدر، دورى از تحجّر، فروتنى، توجّه به آراى علمى ديگران، پرهيز از سخن احساسى. خواننده با مطالعه اين فصل به نكات جالبى در باب آسيب شناسى پژوهش برمى خورد، همان گونه كه با تجارب ايشان نيز آشنا مى شود.
«پيچ و خمهاى پايان نامه نويسى» عنوان فصل هفتم است. آقاى شرف الدين مشكلات عامّ نظام پژوهشى، مشكلات دانشجو و مشكلات ناشى از استاد راهنما را يك به يك برشمرده و براى هر يك توصيه هايى مطرح كرده اند. در پايان فصل نيز منابعى در زمينه روش تحقيق و پايان نامه نويسى معرفى شده است.
فصل هشتم، نهم و دهم كتاب به ترتيب به اين موضوعات مى پردازد: «نكاتى درباره نگارش، تهيّه گزارش، تندخوانى و آماده سازى پايان نامه»، «چگونه يك گزارش كتاب بنويسيم؟»، و «چگونه تندخوانى كنيم؟». مطالب اين سه فصل حاصل دانش و تجربه آقاى دكتر شاملى است.
خواننده در پايان كتاب با دو فصل مواجهه مى شود كه ترجمه دو مقاله انگليسى است كه در اوّلى «معيارهاى عمومى براى آماده سازى و نوشتن پايان نامه» بيان شده و در دوم «چگونگى ساختار عمومى پايان نامه» مطرح شده است. اين دو نوشتار به ترتيب فصلهاى يازدهم و دوازدهم كتاب را شكل مى دهند.