چيستى و چگونگى پيشينه تحقيق

 

چيستى و چگونگى پيشينه تحقيق

هادى رزاقى

مقدمه و تعاريف

پس از يافتن مسئله تحقيق، پژوهشگر بايد كار خود را با دو بررسى مهم و كارساز آغاز كند كه عبارتند: از مطالعه اكتشافى و بررسى پيشينه يا مرور ادبيات تحقيق. اين بررسى ها مشابه و در هم تنيده اند و ممكن است برخى از مراحل آن ها همزمان صورت گيرد. با اين وجود، چون هدف هايشان متفاوت است، محقق بايد به تفاوت آن ها آگاه بوده و به هر دو كار بپردازد.

درمطالعه اكتشافى، هدف به دست آوردن بينش دقيق تر و دركى روشن تر نسبت به مسئله تحقيق و زواياى آن و نيز شناخت خلأهاى پژوهشى است. اين هدف از طريق مطالعه دقيق كتاب ها، مقالات و مصاحبه با كارشناسانى به دست مى آيد كه اطلاعات جامع و عميق نسبت به حوزه مورد نظر دارند و مى توانند ديدگاه هاى كلى و جزئى در باره اين مسئله و مسائل مشابه را به خوبى جمع بندى و معرفى كنند. محقق در اين مطالعه، تا اندازه اى با خلأهاى پژوهشى نيز آشنا مى شود و درمى يابد كه تقريبا در كدام حوزه، مسائل حل نشده وجود دارد. همچنين از برخى تحقيقات پيشين نيز آگاه مى شود، اما لزوما با همه تحقيقاتى كه قبلاً در اين باره يا در باره موضوعات مشابه صورت گرفته اند آشنا نمى شود. ممكن است پژوهش هاى ديگرى نيز صورت گرفته باشند كه نتايج آن ها هنوز گزارش نشده باشد. اين مطالعه شبيه عمليات اكتشافى زمين هاى نفت خيز است كه پيش از حفر چاه بايد انجام شود تا حوزه مناطق نفت خيز شناخته شود. بنابر اين، اگر محقق حتى يك يا دو جلد كتاب جامع بيابد كه تحقيقات مهم پيشين را خلاصه و جمع بندى كرده باشند، با مطالعه دقيق آن ها مى تواند به هدف خود دست يابد.1

اما بررسى پيشينه تحقيق، مطالعه گذشته آن است و نگاهى است به آنچه ديگران در زمينه اين تحقيق يا موضوعات مشابه انجام داده اند. در بررسى پيشينه، محقق مى خواهد بداند ديگران در اين باره چه كرده اند، تا كجا پيش رفته اند و چگونه كار كرده اند، تا او نيز كار خود را در راستا و ادامه تلاش هاى پيشين قرار دهد و در ضمن از روش ها و نتايج آن تلاش ها در حل مسئله خود استفاده كند. اگر ديگران مسئله اى را كه محقق در صدد حل آن است، پيش از او به بهترين شكل ممكن حل كرده باشند، پرداختن به چنين تحقيقى كار بيهوده و لغوى خواهد بود. اما اگر آن مسئله هنوز حل نشده يا روش قابل قبولى نداشته است، مى تواند براى حل آن با روش مقبول، دست به كار شود.

حال كه بررسى پيشينه با چنين هدفى صورت مى گيرد، پژوهشگر بايد همه مراكز و منابعى را كه احتمال مى دهد گزارشى از تحقيقات گذشته در آن يافت مى شود، جست و جو كند و نبايد مانند مطالعه اكتشافى تنها به يك يا دو منبع جامع بسنده نمايد.2

مطالعه پيشينه، گاه به نام مرور ادبيات تحقيق (Literature Review)نيز خوانده مى شود، اگرچه ممكن است برخى واژه ادبيات تحقيق را به مفهومى عام تر به كار ببرند كه علاوه بر پيشينه تحقيق، شامل مبانى و چارچوب هاى نظرى و تئورى هاى كلان مربوط به حوزه مسئله پژوهشى نيزمى شود.

اين مقاله، به چيستى و چگونگى پيشينه تحقيق مى پردازد.

اهميت و فوايد بررسى پيشينه

بررسى ادبيات موضوع، كار بزرگ و مهارت مهمى براى محقق شمرده مى شود. گاه قريب يك سوم پايان نامه ها به بازنويسى، تجزيه و تحليل و نقد ادبيات زمينه اختصاص مى يابد. محقق با اين مطالعه، تحقيق خود را با تكيه بر تلاش هاى دانشمندان پيشين آغاز مى كند و از اين رو، بر شانه بلند گذشتگان سوار شده و از بالا افق هاى دورتر را مى بيند. مرور پيشينه، مطالعه نقّادانه كارهاى سابق است واگر با حوصله و دقت انجام گيرد، ضمن آنكه بينش محقق را افزايش مى دهد، پشتوانه كار او نيز خواهد بود. محقق در مطالعه پيشنيه به شناخت حدود و ثغور و ابعاد مسائل مشابه و در نتيجه، مسئله خود نيز مى رسد و در ضمن اين مطالعه، روش تحقيق، وسايل جمع آورى اطلاعات و يافته هاى مهم، و چارچوب هاى تحقيقات پيشين را نيز كشف مى كند و نقاط ضعف و قوت آن ها را پشتوانه كار خود قرار مى دهد. بسيارى از نقص ها و اشكالات تحقيقات موجود، به ويژه پايان نامه هاى كارشناسى ارشد و دكترى، به عدم بررسى درست پيشينه برمى گردد كه با اين بررسى مى توان از بروز آن ها پيشگيرى كرد. فوايد بررسى پيشينه را مى توان به نحو جزئى تر و متمايزتر چنين برشمرد:

1. شناخت بهتر مفاهيم كليدى مسئله تحقيق و در نتيجه، كمك به بيان روشن تر و دقيق تر مسئله و تفاوت آن با مسائل ديگر، و نيز رابطه اين مسئله با مسائل تحقيقات ديگر؛

2. متصل كردن يافته هاى تحقيق به تحقيقات پيشين؛

3. شناخت درست خلأهاى پژوهشى، اجتناب از كارهاى تكرارى و در نتيجه، پيشگيرى از اتلاف سرمايه هاى مالى وانسانى بسيار؛ زيرا محقق فقط در صورتى بايد تحقيق جديد را آغاز كند كه پرسش اصلى او بى پاسخ مانده باشد؛

4. يافتن روش ها و ابزارهاى دقيق تر و گاه شيوه هاى ابتكارى براى حل مسئله كنونى و اجتناب از روش هاى نامناسب و بى نتيجه.

5. فراهم شدن زمينه براى تدوين بهتر فرضيه هاى تحقيق؛

6. نقد تحقيقات پيشين و شناخت كمبودها و اثبات ضرورت تحقيق كنونى؛

7. شناخت خطاهاى تحقيقات سابق و سعى در اجتناب از آن ها؛

8. آشنايى با پيشنهادهاى خاص محققان پيشين براى تحقيقات آينده؛

9. فراهم شدن تكيه گاه محكم براى استدلال منطقى در مرحله بررسى و ارزيابى فرضيه ها و استنتاج، به ويژه در تحقيقات تاريخى، توصيفى تحليلى، علّى و همبستگى؛

10. شناخت منابع معتبر قابل استفاده در تحقيق كنونى؛

11. آشنايى با كسانى كه در موضوعات مشابه كار كرده اند. در نتيجه مى توان گفت محققى كه به تلاش هاى پيشينيان بها ندهد، از ارزش كار خود نيز كاسته است.

مراحل بررسى پيشينه

محقق براى بررسى پيشينه بايد مراحل زير را طى كند:3

1. شناخت نسبى از مسئله تحقيق و كليد واژه هاى آن به دست آوَرَد. براى شناختن مسئله ابتدا بايد يك يا دو جمله در تشريح آن نوشت و سپس براى وضوح بيشتر آن، به متون درسى و دائرة المعارف ها مراجعه كرد. 4 در چنين منابعى سعى بر آن است كهنظريات و مفاهيم مربوط به آن ها به طور روشن وقابل فهم بيان شود. البته اگر محقق قبلا مطالعه اكتشافى را انجام داده باشد، حد و حدود مسئله تحقيق و مفاهيم كليدى آن برايش روشن شده و به راحتى مى تواند گام دوم بررسى پيشينه را بردارد.

2. منابع مناسبى را كه به معرفى تحقيقات مى پردازند، بيابد و بررسى كند. گام هاى دوم و سوم را مى توان اصلى ترين مراحل در مطالعه پيشينه دانست. در گام دوم با استفاده از كليد واژه ها و دركى كه از مسئله فراهم شده، بايد به دنبال منابعى گشت كه شامل اطلاعات لازم در باره تحقيقات مربوط به مسئله تحقيق و موضوعات مشابه هستند. يافتن اين منابع از راه ها و پايگاه هاى زير ممكن است:5

* فهرست كتاب ها در كتابخانه هاى تخصصى؛

* نمايه موضوعى كتب مانند نرم افزار "هادى "براى يافتن بخش ها يا فصولى از كتب؛

* فهرست نشريات دوره اى در كتابخانه هاى تخصصى. برخى از نشريات، اختصاص به مرور تحقيقات پيشين در رشته هاى خاص دارند؛ مانند Psychological Bulletinدر رشته روان شناسى كه كار محقق را به ميزان قابل توجهى آسان مى كنند.

* نمايه مطبوعات و فهرست مقالات؛

* فهرست پايان نامه ها؛

* فهرست چكيده تحقيقات و پايان نامه ها؛

* دائرة المعارف ها؛

* سيستم هاى رايانه اى مانندCD-Rom ، شبكه هاى Online و شبكه اينترنت؛

* مصاحبه با اساتيد رشته مربوطه؛

* مشورت با كتابدار مرجع (كه با منابع آشنايى كافى دارد)؛

* فهرست كتاب شناختى مقالات يا كتاب ها (Bibliography) كه علاوه بر كمك در شناخت منابع، براى "جست و جوى ارجاعات " (Citation Search)نيز مفيد است. "جست و جوى ارجاعاتْ" تكنيكى است براى پيدا كردن تحقيقاتى كه به تحقيقات ديگر استناد كرده اند و از اين طريق، يافتن تحقيقاتى كه ديگران بيشتر به آن ارجاع داده اند. هر كارى كه به آن بيشتر استناد شده باشد، معتبرتر است. منابعى وجود دارند كه تحقيقات جديد را از نظر ميزان ارجاع به آن ها درجه بندى و معرفى مى كنند؛ مانند "فهرست ارجاعات علوم اجتماعى "يا6Index) SCCI (Social Sciences Citation

* مقدمه ها و پيش درآمدهاى مقالات (كه معمولاً مرورى برتحقيقات پيشين در باره موضوع ذكر مى كنند؛ اطلاعاتى كه مى توانند سرنخ هاى خوبى براى يافتن منابع باشند.)

از ميان منابع مزبور، محقق بايد ابتدا به كتاب ها و منابع جديد مرتبط با موضوع مراجعه نمايد، از طريق آن ها تحقيقات پيشين را شناسايى كند و در صورت لزوم به مطالعه اصل آن ها بپردازد.

اگرچه ممكن است جست و جو در همه پايگاه ها وطرق فوق نياز به وقت و حوصله زيادى داشته باشد، اما با توجه به آثار و فوايد اين جست و جو و خسارت هايى كه از ترك آن به وجود مى آيد، بايد وقت قابل توجهى را براى استفاده از كتابخانه در نظر گرفت. از اين رو، بايد با انواع منابع اطلاعاتى در كتابخانه و نوع طبقه بندى آن ها آشنا بود. امروزه غالب كتابخانه هاى بزرگ، منابع خود را بر اساس طبقه بندى كتابخانه كنگره آمريكا مرتب كرده اند. استفاده از اين طبقه بندى براى يافتن كتابى خاص در موضوع مورد نظر نياز به اندكى تمرين و آشنايى دارد؛ زيرا ممكن است عنوان موضوع مورد نظر عينا در فهرست موضوعات طبقه بندى كنگره نباشد. در اين صورت، بايد حوزه اى از موضوعات را پيدا كرد كه شامل آن موضوع خاص است. مثلاً كتاب هايى در باره "حوادث مرتبط با الكل" در طبقه هاى زير قابل دست يابى است: "نوشيدن و حوادث هوايى"، "نوشيدن و حوادث اتومبيل"، "روابط بين دارو و الكل".

در كتابخانه براى به دست آوردن نگاه كلى و گسترده از تحقيقات پيشين، فهرستى از كتاب هاى درسى عمومى، نقطه آغاز خوبى است. دائرة المعارف هاى عمومى در زمينه علوم رفتارى و همچنين دائرة المعارف هاى تخصصى تر در حوزه هاى تعليم و تربيت، كار اجتماعى، مطالعات زنان و بسيارى زمينه هاى ديگر نيز وجود دارند. محتواى دائرة المعارف با دقت انتخاب شده تا در آزمون گذشت زمان موفق باشد. به همين سبب، غالبا اعتبار لازم را دارد، اگر چه جزء منابع دست دوم به شمار مى آيد.7

اما مهم ترين و مفيدترين منابع اطلاعاتى در كتابخانه، در قفسه ها يافت نمى شود، بلكه پژوهشگر بايد منتظر كسى بنشيند كه مى تواند به او كمك كند. كتابدار مرجع كسى است كه آموزش حرفه اى و تخصصى ديده است و كار او كمك كردن به ديگران است تا اطلاعات لازم را در باره منابع به دست آورند. از او حتى مى توان در باره منابع مربوط به يك موضوع خاص سؤال كرد. البته نبايد صرفا سؤال كرد و گذشت، بلكه بايد نياز خود را با جزئيات براى كتابدار توضيح داد. او به شيوه هاى مختلف مى تواند كمك كند.

برخى از پايگاه هاى اطلاعاتى را كه فهرستى از منابع را در اختيار محققان مى گذارند، مى توان از طريق اينترنت به دست آورد. مثلاً، موتور جست وجوى «ياهو» چنين پايگاه هايى را معرفى مى كند كه البته براى استفاده از متون اين منابع غالبا بايد مبلغى را پرداخت كرد. اما آگاهى از فهرست منابع مربوط به موضوع نيز مى تواند در گام اول بسيار مفيد باشد.

3. پس از يافتن تحقيقات مشابه به مطالعه نقادانه اين تحقيقات بپردازد. محقق با استفاده از راه ها و منابع مزبور، عناوين مشابه يا نزديك به عنوان تحقيق خود را جست و جو مى كند. يافتن تحقيقاتِ مطابقْ يا مشابه، هشدارى است براى محقق كه نقّادانه و با تيزبينى و دقت آن ها را مطالعه كرده، شباهت ها و تفاوت هايشان را با تحقيق خود جست و جو كند تا تفاوت هاى مهم آن ها با تحقيق فعلى برجسته شده و توجيه كافى براى انجام تحقيق جديد فراهم آيد و نيز معلوم شود كه اين تحقيق نسبت به آن ها از چه جايگاهى برخوردار است و چه رابطه اى بين آن ها وجود دارد، پژوهش هاى مشابه تا كجا پيش رفته اند و دقيقا خلأ موجود در اين زمينه چيست. چنين نگاهى به پيشينه، به محقق كمك مى كند در پرتو كارهاى مشابه و اشاراتى كه در ضمن آن ها موجود است، مسئله خود را نيز به نحو روشن ترى تحليل كند و به مخاطبِ تحقيق خود بشناساند.

براى مثال، محققى كه مى خواهد درباره "آثار تربيتى انذار و تبشير در قرآن "تحقيق كند، تحقيقاتى كه "ابعاد مختلف انذار وتبشير در روايات" را بررسى كرده اند نيز جزء كارهاى مشابه براى او محسوب مى شود و نيز تحقيقاتى كه به "آثار اجتماعى و فرهنگى انذار و تبشير در قرآن "يا "در تاريخ صدر اسلام" پرداخته اند، به پژوهش او نزديكند و جزء پيشينه كار او محسوب مى شوند. همچنين اگر كسى بخواهد در باره "تغيير در خدا از نظر صدرالمتألهين" پژوهش كند، بايد به تحقيقاتى كه "ديدگاه صدرا در باره صفات يا ذات خدا" را بررسى كرده اند، توجه كند و آن ها را پيشينه تحقيق خود قرار دهد.

اگر هيچ تفاوتى بين كار خود و تحقيقات مشابه پيدا نكرد و هيچ دليل قانع كننده اى نيز براى تكرار تحقيق نداشت بايد دست از اين كار بشويد و در پى موضوع و مسئله اى ديگر برآيد. دليل قانع كننده، مثل اين كه احتمال تغيير شرايط و به تبع آن، تغيير نتايج تحقيق را بدهد يا نقصى در اجراى تحقيق قبلى كشف كند كه اين نقص مى تواند در نتايج، اثر بگذارد. در اين صورت، دوباره به همان مسئله مى پردازد و سعى مى كند از آن نقص و عيب ها پرهيز كند؛ مثلاً، روش تحقيق قبلى به نظر او مناسب نبوده است يا در نتيجه گيرى و تحليل ها اشكالاتى مى بيند كه لازم است دوباره همان مسئله با روش مناسب تر و تحليل هاى دقيق تر بررسى شود. اما اگر هيچ يك از اين ادله براى تكرار تحقيق موجود نبود، اجراى آن با صرف وقت و سرمايه و امكانات، دور از سفاهت نيست.

البته مقتضاى نگاه نقّادانه اين است كه هم نقاط مثبت و امتيازات را بجويد تا از آن ها استفاده كند و هم نقاط منفى و عيب ها را تا از آن ها پرهيز نمايد.

4. چكيده اى از تحقيقات مطابق و مشابه تهيه كند. چكيده، شامل يافته ها به طور كلى و احيانا روش تحقيق و گاهى آمار نمونه است. از اين رو، براى تهيه چكيده بايد مسئله، روش تحقيق و يافته هاى آن را فهميد. براى فهميدن نيز در صورت نياز بايد به متخصصان و اهل فن مراجعه كرد. فهميدن و هضم كردن تحقيقات پيشين، علاوه بر كمك كردن در تهيه چكيده، منافع بسيارى براى محقق دارد و راهگشاى پيچ وخم هاى دشوار تحقيق او خواهد بود. در اين مرحله بايد اطلاعات ارجاعى و كتاب شناختى و آدرس محل نگهدارى منبع را نيز يادداشت كرد.

5. به نگارش بررسى انجام شده بپردازد. گزارش بررسى پيشينه بايد نشان دهد كه محقق بر موضوع تحقيق خود اشراف دارد و از آخرين تحقيقات مرتبط آگاه است8 و ضرورت تحقيق كنونى را نيز ثابت كند. از اين رو، گزارش پيشينه بايد شامل دو بخش اصلى باشد: 1. خلاصه و چكيده اى از دانش موجود در باره تحقيقات مرتبط؛ اين بخش با استفاده از چكيده هاى تهيه شده در مرحله قبل تدوين مى شود. 2. تحليل و نقد تحقيقات پيشين به گونه اى كه ضرورت و اهميت مسئله فعلى را روشن كند و ارتباط اين تحقيق را با تحقيقات پيشين نشان دهد. گزارش پيشينه بدون تحليل و نقد، كارى است ناقص و بى نتيجه؛ زيرا از هدف اصلى بررسى پيشينه كه نشان دادن خلأها و تبيين ضرورت تحقيق كنونى است، غفلت كرده است.

6. كتاب شناسى منابع را تهيه كند. مشخصات كتاب شناختى منابع مورد استفاده و نيز تحقيقات مرتبط پيشين كه در آن ها يافت شده، بايد با دقت يادداشت شده و در بخش بررسى پيشينه ذكر گردد تا در مستند بودن اين بررسى ترديدى ايجاد نشود. شيوه ثبت مشخصات كتاب شناختى منابع، در شيوه نامه هاى ويرايش آمده است.

اشتباهات معمول در بررسى پيشينه

اشتباهات معمول در بررسى پيشينه در بين پايان نامه هاى تحصيلى بيشتر به چشم مى خورند. بسيارند پايان نامه هايى كه يا با قضاوت شتاب زده و صريح حكم كرده اند: «هيچ تحقيقى در باره اين مسئله يافت نشد»، يا تعداد بسيار كمى از تحقيقات مرتبط را معرفى كرده اند. در برخى موارد نيز كه نقد و تحليلى صورت گرفته است، به شكل منطقى ضرورت تحقيق كنونى توجيه نشده است و يا آدرس دهى تحقيقات پيشين، ناقص است، و نقص هايى ديگر از اين قبيل.

توجه به اشتباهات زير و سعى در پرهيز از آن ها مى تواند از بروز نقص هاى مختلف از جمله موارد مزبور پيش گيرى كند.9

1. عدم تعريف دقيق مسئله و مفاهيم كليدى آن10؛

2. تنبلى و شتابزدگى در جست و جوى منابع؛

3. اعتماد افراطى بر منابع دست دوم؛

4. تأكيد بر نتايج تحقيقات و غفلت از روش ها و ابزارها؛

5. ثبت اطلاعات زياد در برگه هاى يادداشت؛

6. تنظيم ناصحيح فهرست منابع؛

7. قضاوت در باره تحقيقات، روش ها، مسائل و نتايج آن ها پيش از فهم درست آن ها.

خاتمه و نتيجه گيرى

غفلت از اهميت پيشينه خسارت هايى همچون: محروم شدن از تجربيات گذشتگان، عدم اشراف بر موضوع تحقيق، خامى و نپختگى تحقيق، تكرار بيهوده و اتلاف سرمايه هاى كلان مادى و انسانى، و موارد ديگر را به دنبال خواهد داشت. از سوى ديگر، بررسى ناقص و ضعيف پيشينه نيز بى فايده يا كم فايده و گاه مانند نبودن آن است.

كتابنامه

1. ريمون كيوى و لوك وان كامپنهود، روش تحقيق در علوم اجتماعى، ترجمه عبدالحسين نيك گهر، تهران، انتشارات فرهنگ معاصر، 1370.

2. غلامرضا خوى نژاد، روش هاى پژوهش در علوم تربيتى، تهران، سمت، 1380.

3. محمد رضا حافظ نيا، مقدمه اى بر روش تحقيق در علوم انسانى، تهران، سمت، 1382.

4. نادرى و سيف نراقى، روش هاى تحقيق و چگونگى ارزشيابى آن در علوم انسانى، تهران، دفتر تحقيقات و انتشارات بدر، 1370.

5. سرمد و ديگران، روش هاى تحقيق درعلوم رفتارى، تهران، نشر آگاه، 1376.

6. على دلاور، مبانى نظرى پژوهش در علوم انسانى و اجتماعى، تهران انتشارات رشد، 1380

7. Sommer.Barbara&Sommer.Robert A Practical Guide to Behavioral Research , Oxford University Press,1980,p41 ,NY ,U.S.A ,A


پي‌نوشت‌ها:

1. ر.ك به: ريمون كيوى و لوك وان كامپنهود، روش تحقيق در علوم اجتماعى، ترجمه عبدالحسين نيك گهر، تهران، انتشارات فرهنگ معاصر، 1370، صص:33-50.

2. ر.ك به: غلامرضا خوى نژاد، روش هاى پژوهش در علوم تربيتى، تهران، سمت، 1380، ص54؛ محمد رضا حافظ نيا، مقدمه اى بر روش تحقيق در علوم انسانى، تهران، سمت، 1382، ص90؛ نادرى و سيف نراقى، روش هاى تحقيق و چگونگى ارزشيابى آن در علوم انسانى، تهران، دفتر تحقيقات و انتشارات بدر، 1370، ص 204 و 205.

3. ر.ك به: سرمد و ديگران، روش هاى تحقيق درعلوم رفتارى، تهران، نشر آگاه، 1376، صص64-66؛ على دلاور، مبانى نظرى پژوهش در علوم انسانى و اجتماعى، تهران انتشارات رشد، 1380 ص103-116؛ خوى نژاد، پيشين، ص57.

4Sommer.Barbara&Sommer.Robert A Practical Guide to Behavioral Research , Oxford University Press,1980,p41 ,NY ,U.S.A ,A

5.Ibid. p30

6 Ibid. p38 .

7. منبع دست اول به گزارش اصلى يك تحقيق گفته مى شود؛ مانند فصلى از يك كتاب يا مقاله تحقيقى در يك نشريه، دست نوشته منتشر نشده يك تحقيق يا گزارش كنفرانسى از يك تحقيق. منبع دست دوم نيز به توصيف كوتاه و خلاصه شده از يك تحقيق گفته مى شود كه ديدگاهى كلى از يك موضوع تحقيقى ارائه مى دهد، به گونه اى كه براى آگاهى از جزئيات بايد به مقاله اصلى مراجعه كرد، مانند متون درسى، مقالات مرورى يا گزارشى از ديدگاه ها و مقالات عمومى كه به مطالعات تخصصى اشاره كرده است. بيشتر منابع دست دوم در ارجاعات خود، منابع دست اول را معرفى مى كنند.

8. سرمد و ديگران، پيشين، ص66-67.

9. ر.ك به: دلاور، پيشين، ص116.

10. اين تذكر لازم است كه تعريف مسئله به بررسى بهتر پيشينه كمك مى كند و بررسى پيشينه نيز متقابلاً بهشناخت بهتر مسئله. اين دو تأثير متقابل در يكديگر دارند. در ابتدا محقق بايد با مطالعه اكتشافى، شناخت نسبى از مسئله و مفاهيم مرتبط با آن به دست آورد و سپس با بررسى پيشينه شناخت خود را كامل تر كند. چه بسا با كامل تر شدن شناخت نسبت به مسئله، بتواند منابع جديدى براى پيشينه به دست آورد كه با مطالعه آن منابع نيز مى تواند به شناخت دقيق تر مسئله دست يابد. اين نوع مطالعه را كيوى و كامپنهود مطالعه موجى ناميده اند.ر.ك: كيوى و كامپنهود، پيشين.