روش کیفی «فراترکیب» بهعنوان یک رویکرد نوین در پژوهشهای کیفی
/ دانشجوی دکتری مدیریت آموزشی، واحدقم، دانشگاه آزاد اسلامی، قم، ایران / 3980277704@iau.ir / دانشیار و دکترای تخصصی گروه علوم تربیتی، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه طلوع مهر، قم، ایران / fazlollahigh@tolouemehr.ac.irArticle data in English (انگلیسی)
- Buttazzoni, A. & Nelson K. F. & Gilliland, J. (2023). Barriers to and facilitators of active travel from the youth perspective: A qualitative meta-synthesis. Population Health, 22, 190-212.
- Gonzalez, C.; Mabel, G.; Ramirez, G. Janneth, O.; Rosero, V. & Rosero, E. V. (2008). Metodologias en Metasintesis. Cienciay enfermería, 14(2), 13-19.
- Jacobs, J. & I Perez, J. (2023). A qualitative metasynthesis of teacher educator self-studies on social justice: Articulating a social justice pedagogy, Teaching and Teacher Education, 123, 19-24.
- Nye, E.; Melendez-Torres, G.J & Bonell, Ch. (2016). Origins, methods and advances in qualitative meta-synthesis. Review of Education (RoE), 4, 57-79.
- Sandelowski, M. (2012). Metasynthesis of qualitative research. In H. Cooper, P. M. Camic, D. L. Long, A. T. Panter, D. Rindskopf, & K. J. Sher (Eds.), APA handbook of research methods in psychology, Research designs: Quantitative, qualitative, neuropsychological, and biological, 19-36. American Psychological Association.
- Walsh, D. (2005). Meta-synthesis method for qualitative research: a literature review. The Journal of Advanced Nursing (JAN), 50 (2), 204-211.
روش کيفي «فراترکيب» بهعنوان يک رويکرد نوين در پژوهشهاي کيفي
پيمان ابراهيمي/ دانشجوي دکتري مديريت آموزشی، واحدقم، دانشگاه آزاد اسلامی، قم، ايران p.ebrahimi1395@gmail.com
سيفاله فضلالهي قمشي / دانشيار و دکتراي تخصصي گروه علوم تربيتي، دانشکده علوم انساني، دانشگاه طلوع مهر، قم، ايران
دريافت: 17/09/1403 ـ پذيرش: 20/02/1404 fazlollahigh@tolouemehr.ac.ir
چکيده
«فراترکيب» روشي نظاممند و جامع در پژوهشهاي کيفي است که با ترکيب نتايج چندين مطالعة کيفي، به درک عميقتر، جامعتر و تعميمپذيرتري از يک پديده منتهي ميشود. اين روش با گردآوري، ارزيابي، تحليل و ترکيب يافتههاي مطالعات مختلف، به پژوهشگران امکان ميدهد تا الگوها، مفاهيم مشترک و تفاوتها را شناسايي کنند و به پرسشهاي پيچيدة پژوهشي پاسخ دهند. مراحل اصلي فراترکيب ـ بهترتيب ـ شامل تعيين سؤال پژوهش، جستوجوي نظاممند ادبيات، ارزيابي کيفيت مطالعات، استخراج دادهها، تحليل دادهها، ترکيب يافتهها و تفسير نتايج است. ازجمله مزاياي اين روش کيفي ميتوان به افزايش عمق و گستردگي دانش، ارتقاي قابليت تعميمپذيري يافتهها، شناسايي شکافهاي دانشي، کمک به توسعة نظريهها و بهبود تصميمگيري مبتنيبر شواهد اشاره کرد. در عين حال، پيچيدگي روش، نياز به مهارتهاي تحليل دادههاي کيفي و احتمال بروز سوگيري از سوي محقق، ازجمله محدوديتهاي آن محسوب ميشود. فراترکيب در حوزههاي مختلفي مانند علوم پزشکي و سلامت، علوم اجتماعي، علوم انساني و علوم رفتاري کاربرد ويژهاي دارد. اين روش بهمثابة ابزاري قدرتمند در پژوهشهاي کيفي، امکان پاسخگويي به پرسشهاي پيچيده و دستيابي به درک عميقتر و جامعتري از پديدههاي اجتماعي و انساني را فراهم ميسازد. با اين حال، اجراي موفق يک مطالعة فراترکيب مستلزم برنامهريزي دقيق، برخورداري از مهارتهاي تحليل دادههاي کيفي و آشنايي کامل با روششناسي آن است.
کليدواژهها: فراترکيب، روششناسي، پژوهش کيفي، ترکيب يافتهها، تفسير نتايج.
مقدمه
روش کيفي «فراترکيب» (Qualitative Meta-Synthesis) بهمثابة رويکردي نوين در پژوهشهاي کيفي، به تجزيهوتحليل و ترکيب يافتههاي مطالعات مختلف ميپردازد تا درک عميقتري از پديدهها حاصل شود. در عرصة پژوهشهاي اجتماعي و انساني، تنوع و پيچيدگي تجارب انساني ايجاب ميکند که محققان از روشهايي بهره گيرند که توانايي تحليل و يکپارچهسازي دادههاي کيفي را داشته باشند. اين روش نهتنها به غنيسازي ادبيات علمي کمک ميکند، بلکه به شناسايي الگوها و مضامين مشترک در ميان مطالعات متنوع منجر ميشود.
با استفاده از فراترکيب، پژوهشگران ميتوانند نتايج مطالعات را در بستري يکپارچه قرار دهند و به درک جامعتري از موضوعات خاص دست يابند. فراترکيب کيفي به محققان اجازه ميدهد تا يافتهها را در مطالعات کيفي بررسي و ترکيب کنند (Jacobs & I. Perez, 2023).
«فراترکيب» روشي نظاممند و ساختيافته در پژوهشهاي کيفي است که با هدف ترکيب، تحليل و تفسير نتايج مطالعات کيفي مختلف بهکار ميرود. بهعبارت سادهتر، اين روش با بررسي و تلفيق يافتههاي چندين پژوهش کيفي، امکان دستيابي به درک عميقتري از يک پديدة پيچيده را فراهم ميسازد. برخلاف مرور ادبيات سنتي که صرفاً به خلاصهسازي مطالعات پيشين ميپردازد، فراترکيب با بهرهگيري از روشهاي تحليل کيفي، به توليد دانش جديد و تعميمپذير ميانجامد.
شيوههاي فراترکيب کيفي اغلب در توسعة نظري يا روششناختي مورد استفاده قرار ميگيرند و هدف آنها ادغام استعارهها، مفاهيم، طرحها، عبارات غالب و همچنين روابط ميان آنها در جهت درک بهتر از يک مفهوم يا پديدة خاص است (Buttazzoni & et al., 2023).
جدول 1: تمايز فراترکيب با ساير روشهاي مرور نظاممند
روشهاي مرور نظاممند فراترکيب
مرور ادبيات سنتي: ارائة يک نماي کلي از ادبيات موجود در يک حوزه خاص است. فراترکيب فراتر از اين هدف رفته و به دنبال ترکيب نتايج مطالعات مختلف براي ايجاد يک تصوير جامعتر است.
فراتحليل: روشي کمّي است که براي ترکيب نتايج مطالعات کمّي استفاده ميشود. فراترکيب بر روي دادههاي کيفي تمرکز دارد و از روشهاي تحليل کيفي براي ترکيب نتايج استفاده ميکند.
مرور روايي: مرور روايي نيز يک روش کيفي است، اما رويکردي کمتر ساختيافته نسبت به فراترکيب دارد. فراترکيب با استفاده از روشهاي دقيقتر و نظاممندتر، به نتايج قابل اعتمادتري ميرسد.
هدف اصلي اين مقاله ارائة معرفي جامع و همهجانبهاي از روش «فراترکيب» است. در اين مقاله، مفاهيم پاية فراترکيب، ساختار و مراحل اجراي آن، مزايا و محدوديتها، کاربردها و چالشهاي اين روش بررسي ميگردد تا روشن شود چگونه فراترکيب کيفي ميتواند بهمثابة ابزاري قدرتمند در پژوهشهاي علمي ايفاي نقش کند.
روشهاي کيفي از ديرباز در علوم اجتماعي و انساني مطمحنظر پژوهشگران بودهاند. در دهههاي اخير، با افزايش تمرکز بر تجارب فردي و اجتماعي، اين روشها بهمنزلة ابزارهايي مؤثر براي دستيابي به درک عميقتر از پديدهها شناخته شدهاند. بهويژه از دهة ۱۹۶۰ به بعد، روشهاي کيفي در حوزههايي مانند علوم اجتماعي، روانشناسي و انسانشناسي رواج يافتند. اين روشها بر پاية تجزيهوتحليل متون، مصاحبهها و مشاهدهها شکل گرفتهاند و به پژوهشگران امکان ميدهند تا به جزئيات دقيقتري از تجارب انساني دست يابند. در همين دوره، توجه به موضوعاتي نظير روايت، فرهنگ و معناي اجتماعي در پژوهشهاي کيفي افزايش چشمگيري يافت.
تا قريب چهار دهه پيش، دانشمندان علوم اجتماعي توجه اندکي به نحوة بررسي ادبيات پژوهشي، شامل يافتههاي تجربي، شيوة تحليل آنها، خلاصهسازي و تفسير تحقيقات گذشته داشتند. اين غفلت زماني آشکار شد که انفجار تعداد پژوهشگران اجتماعي در دهههاي ۱۹۶۰ و ۱۹۷۰ موجب افزايش قابلتوجهي در حجم تحقيقات علوم اجتماعي گرديد (عابدي جعفري و اميري، ۱۳۹۸).
«فراترکيب» بهعنوان يکي از زيرمجموعههاي روشهاي کيفي، در اواخر دهة ۱۹۹۰ و اوايل دهة ۲۰۰۰ ظهور کرد. اين رويکرد به پژوهشگران امکان ميدهد تا با گردآوري و تحليل يافتههاي چندين مطالعة کيفي، الگوها و مضامين مشترک را شناسايي کنند. فراترکيب، بهويژه در حوزههاي بهداشت، آموزش و علوم اجتماعي کاربرد گستردهاي يافته و به پژوهشگران کمک کرده است تا تصويري جامع از موضوعات پيچيده ارائه دهند.
ازجملة مهمترين آثار در اين زمينه، ميتوان به مطالعات نابليت و هر (۱۹۸۸) اشاره کرد که از پيشگامان روش «فراترکيب» در پژوهشهاي کيفي بهشمار ميآيند. آنها مفهوم «تحليل کيفي فراترکيب» را معرفي کردند و به بررسي چالشها و مزاياي اين رويکرد پرداختند.
تصوير 1: سير تحول روشهاي فراترکيب
1. گسترش کاربرد فراترکيب در مطالعات علوم اجتماعي
در حال حاضر، در ميان مطالعات حوزة علوم اجتماعي، تعداد پژوهشهايي که براي بررسي و تفسير پديدهها از روشهاي کيفي بهره ميبرند، رو به افزايش است. در بسياري از موضوعات، ميتوان مطالعات کيفي متعددي را يافت که پديدهاي مشترک را بررسي کردهاند. اين تعدد مطالعات امکان ترکيب آنها را فراهم کرده و زمينة توليد خروجيهاي جديد را مهيا ساخته است. شواهد حاصل از ترکيب مطالعات کيفي ميتوانند بينشي عميقتر نسبت به پديدة در دست مطالعه ارائه دهند. ترکيب تحقيقات کيفي اين امکان را فراهم ميسازند تا دانش حاصل از مطالعات پراکنده، در قالبي منسجم و جامع، به درک وسيعتر و دقيقتري از پديدههاي خاص منتهي شود (عابدي جعفري و اميري، ۱۳۹۸). در همين زمينه، مفهوم «فراترکيب» بهتدريج، بهمثابة رويکردي نوين براي تجزيهوتحليل دادههاي کيفي شکل گرفته است.
توسعة فراترکيب تحت تأثير نظريههاي مختلفي قرار گرفته که برخي از مهمترين آنها عبارتاند از:
1-1. نظريههاي ساختگرايي و پساساختگرايي
اين نظريهها بر نقش مفاهيم، ساختارها و معنا در شکلگيري دانش تأکيد دارند. ازاينرو در فراترکيب توجه ويژهاي به تحليل مفاهيم و ساختارهاي نهفته در دادهها ميشود.
1-2. نظريههاي روششناسي کيفي
نظريههايي مانند «پديدارشناسي»، «زمينهاي» (Grounded Theory) و «تحليل گفتمان»، بر شيوههاي گردآوري و تحليل دادههاي کيفي تأثيرگذار بودهاند و در فراترکيب نيز مورد استفاده قرار ميگيرند.
1-3. نظريههاي مربوط به مرور نظاممند
بهويژه در حوزة پزشکي، اين نظريهها بر توسعة روشهاي نظاممند براي ترکيب نتايج مطالعات تأثير گذاشتهاند و در شکلگيري ساختار فراترکيب نقش داشتهاند.
رويکرد نظاممند فراترکيب در بررسي پژوهشهاي پيشين، در جهت کشف زمينههاي اصلي و فرعي جديد و اساسي قرار دارد و موجب ارتقاي دانش موجود ميشود، بهگونهايکه با استفاده از اين روش، ميتوان به شناخت جامعتر و درک عميقتري از پديدة مورد بررسي دست يافت (بختياري و دهقاني، ۱۴۰1).
اين پيشينه و ادبيات تحقيق نشان ميدهد که فراترکيب بهعنوان ابزاري پژوهشي، در حال توسعه و گسترش در حوزههاي مختلف علمي است. اين رويکرد به خاطر توانايياش در ادغام دادههاي کيفي متنوع و ارائة نتايج جامع، به يکي از روشهاي پرطرفدار در تحقيقات اجتماعي تبديل شده است.
2. مراحل انجام فراترکيب
فراترکيب با فراهمسازي نگرشي نظاممند براي پژوهشگران، از طريق ترکيب پژوهشهاي کيفي مختلف، به کشف موضوعات و استعارههاي جديد و اساسي ميپردازد. اين روش با ارتقاي دانش موجود، ديدي گستردهتر نسبت به مسائل فراهم ميسازد و امکان تفسير جامعتري از پديدههاي پيچيده را فراهم ميکند (تارييان و ديگران، ۱۴۰۱).
فرايند اجراي فراترکيب شامل مراحل متعددي است که هريک نقش مهمي در دستيابي به نتايج معتبر و قابل اتکا دارند. اين مراحل عبارتاند از:
2-1. تعيين سؤال پژوهش
نخستين و مهمترين گام در اجراي فراترکيب، تعيين يک سؤال پژوهشي واضح، قابل اندازهگيري و متمرکز است. اين سؤال بايد بهاندازة کافي مشخص باشد تا امکان شناسايي مطالعات مرتبط فراهم گردد و در عين حال، بهاندازة کافي گسترده باشد تا زمينة کشف الگوها و مفاهيم جديد را مهيا سازد.
يک سؤال پژوهشي مناسب بايد داراي ويژگيهاي ذيل باشد:
1. مشخص و دقيق: بهگونهايکه بتوان آن را بهصورت عملياتي تعريف و در چارچوب پژوهش پيادهسازي کرد.
2. قابل اندازهگيري: بهگونهايکه نتايج حاصل از آن، قابليت سنجش به صورت کمّي يا کيفي را داشته باشند.
3. مرتبط با حوزة پژوهش: به موضوع مورد مطالعه وابسته باشد و با اهداف کلي تحقيق همراستا باشد.
تعيين صحيح سؤال پژوهش، مسير فراترکيب را روشن ميسازد و نقش کليدي در انتخاب منابع، تحليل دادهها و تفسير نتايج ايفا ميکند.
2-2. جستوجوي نظاممند ادبيات
پس از تعيين سؤال پژوهش، مرحلة بعدي شامل جستوجوي نظاممند مطالعاتي است که به آن سؤال پاسخ ميدهد. اين جستوجو بايد بهصورت هدفمند، دقيق و با بهرهگيري از پايگاههاي دادة معتبر انجام شود تا مطالعات کيفي مرتبط با موضوع پژوهش شناسايي گردند.
برخي از مهمترين پايگاههاي داده براي جستوجوي مطالعات کيفي عبارتاند از:
يک. پايگاههاي دادة تخصصي: مانند Medline و ERIC که بهطور خاص در حوزههاي پزشکي، آموزش و علوم اجتماعي تمرکز دارند.
دو. پايگاههاي دادة عمومي: مانند Google Scholar و Scopus که دامنة وسيعي از منابع علمي را پوشش ميدهند و براي جستوجوي اوليه بسيار مفيدند.
سه. پايگاههاي دادة خاکستري: شامل منابعي مانند پايگاههاي دادة دانشگاهها، سازمانهاي دولتي و غيردولتي که ممکن است شامل پاياننامهها، گزارشهاي پژوهشي و اسناد منتشرنشده باشند.
علاوه بر انتخاب پايگاههاي مناسب، استفاده از کليدواژههاي دقيق و مرتبط نيز در موفقيت جستوجو نقش حياتي دارد. کليدواژهها بايد بهگونهاي انتخاب شوند که بتوانند مطالعات مرتبط را شناسايي کرده و در عين حال، مطالعات غيرمرتبط را حذف کنند. ترکيب منطقي کليدواژهها با استفاده از عملگرهاي جستوجو (مانند AND، OR، NOT) نيز ميتواند اثربخشي جستوجو را افزايش دهد.
2-3. ارزيابي کيفيت مطالعات
پس از شناسايي مطالعات مرتبط، مرحلة بعدي شامل ارزيابي کيفيت آنهاست. هدف از اين ارزيابي، اطمينان از آن است که مطالعات انتخابشده داراي سطح مناسبي از اعتبار و انسجام علمي بوده و براي استفاده در فراترکيب مناسب هستند.
ابزارهاي مختلفي براي ارزيابي کيفيت مطالعات کيفي وجود دارند که ازجملة مهمترين آنها ميتوان به اين موارد اشاره کرد:
يکم. سياهههاي ارزيابي کيفيت: اين سياههها شامل مجموعهاي از معيارهاي استاندارد هستند که براي بررسي ساختار، روششناسي و انسجام مطالعات بهکار ميروند.
دوم. مقياسهاي ارزيابي کيفيت: اين مقياسها بهصورت عددي، کيفيت مطالعات را امتيازدهي ميکنند و امکان مقايسة کمي ميان مطالعات را فراهم ميسازند.
برخي از معيارهاي کليدي براي ارزيابي کيفيت مطالعات کيفي عبارتاند از:
1) روششناسي: آيا روش پژوهش بهطور دقيق و شفاف توضيح داده شده است؟ آيا طراحي مطالعه با اهداف آن همخواني دارد؟
2) نمونه: آيا حجم نمونه کافي و ترکيب آن متنوع است؟ آيا انتخاب نمونه با منطق پژوهشي همراه بوده است؟
3) جمعآوري دادهها: آيا دادهها بهصورت قابل اعتماد و با ابزارهاي مناسب گردآوري شدهاند؟ آيا فرايند گردآوري دادهها مستند و قابل پيگيري است؟
4) تحليل دادهها: آيا تحليل دادهها با دقت، شفافيت و انسجام انجام شده است؟ آيا يافتهها بهدرستي از دادهها استخراج شدهاند؟
ارزيابي دقيق کيفيت مطالعات، نقش مهمي در اعتبار نهايي فراترکيب ايفا ميکند و از ورود دادههاي ضعيف يا گمراهکننده به فرايند تحليل جلوگيري مينمايد.
2-4. استخراج دادهها
پس از انتخاب مطالعات باکيفيت، مرحلة بعدي شامل استخراج دادههاي مورد نياز از آنهاست. دادههاي قابل استخراج معمولاً شامل نتايج اصلي مطالعات، روششناسي، ويژگيهاي نمونه، و يافتههاي کيفي هستند. براي تسهيل اين فرايند، ميتوان از انواع (فرمهاي) استاندارد استخراج داده استفاده کرد که به سازماندهي اطلاعات و افزايش دقت در تحليل کمک ميکنند.
يکي از عناصر کليدي در اين مرحله، استفاده از روشهاي رمزگذاري براي سازماندهي و تحليل دادههاي استخراجشده است. رمزگذاري به معناي برچسبگذاري بخشهاي مختلف دادهها با رمزهايي است که نمايانگر مفاهيم، مضامين و انگاره (ايده)هاي اصلي موجود در متن هستند. اين رمزها ميتوانند بهصورت استقرايي (بر اساس دادهها) يا استنتاجي (بر اساس چارچوب نظري) تعريف شوند.
رمزگذاري دقيق و منسجمْ پايهاي براي تحليل عميقتر دادهها فراهم ميسازد و امکان شناسايي الگوهاي مفهومي، روابط معنايي و تفاوتهاي موجود ميان مطالعات را فراهم ميکند. اين مرحله نقش مهمي در آمادهسازي دادهها براي ترکيب نهايي و تفسير نتايج ايفا مينمايد.
2-5. تحليل دادهها
پس از استخراج و رمزگذاري دادهها، مرحلة «تحليل» آغاز ميشود. در فراترکيب، روشهاي متنوعي براي تحليل دادههاي کيفي وجود دارد که بسته به هدف پژوهش و نوع دادهها، انتخاب ميشوند. برخي از مهمترين روشهاي تحليل عبارتاند از:
1. تحليل موضوع (تم): در اين روش، تمرکز بر شناسايي تمها و مضامين مشترک در مطالعات مختلف است. اين تمها نمايانگر مفاهيم کليدي و الگوهاي معنايي هستند که در دادهها تکرار ميشوند.
2. تحليل گفتمان: اين روش به بررسي زبان، ساختارهاي بياني و نحوة شکلگيري معنا در گفتمانهاي موجود در مطالعات ميپردازد. تحليل گفتمان به فهم زمينههاي اجتماعي و فرهنگي نهفته در زبان کمک ميکند.
3. تحليل پديدارشناختي: در اين رويکرد، هدف توصيف و تفسير تجربيات زيستة افراد است. تحليل پديدارشناختي به کشف معناي تجربه از ديدگاه مشارکتکنندگان ميپردازد و به عمق روانشناختي و انساني دادهها توجه دارد.
پس از تحليل دادههاي هر يک از مطالعات، بايد نتايج بهدستآمده با يکديگر ترکيب شوند تا تصويري جامع، منسجم و چندلايه از پديدة مورد مطالعه شکل گيرد. اين ترکيب، پايهاي براي ترکيب نهايي و توليد دانش جديد در فراترکيب محسوب ميشود.
2-6. تفسير و ارائة نتايج
در آخرين مرحله از فرايند فراترکيب، نتايج بهدستآمده بايد در قالبي علمي تفسير و ارائه شوند. ساختار گزارشنويسي در فراترکيب مشابه ساير پژوهشهاي علمي است و معمولاً شامل بخشهاي مقدمه، روششناسي، نتايج و بحث ميشود. نتايج حاصل از فراترکيب را ميتوان بهصورت جدول، نمودار يا متن توصيفي ارائه کرد تا مخاطب بتواند بهراحتي به تحليل و درک يافتهها دست يابد.
تفسير نتايج بايد در چارچوب نظري مشخصي انجام شود و ارتباط آنها با مطالعات پيشين و سؤال پژوهش بهوضوح بيان گردد. هدف اصلي در اين مرحله، ادغام نتايج حاصل از مجموعهاي از مطالعات کيفي متفاوت، اما مرتبط با يکديگر است تا تصويري جامع و منسجم از پديدة مورد مطالعه ارائه شود. اين شيوه ماهيتي تفسيري دارد و تلاش ميکند معنا و مفهوم نهفته در دادهها را آشکار سازد.
نمونههايي از ادبيات پژوهشي نشان ميدهد که برخي جنبههاي اين شيوه هنوز بهطور کامل تثبيت نشدهاند. با وجود ماهيت احتمالي شواهد حاصل از فراترکيب و نبود توافق کامل درخصوص برخي ابعاد آن، اين روش همچنان بهمثابة ابزاري مهم و مؤثر براي پژوهشگران کيفي شناخته ميشود (Walsh, 2005).
تصوير 2: مراحل انجام فراترکيب
بهطورکلي نقطة قوت روش «فراترکيب» در توانايي آن نسبت به شناسايي مقولههاي مشترک و ايجاد يک چارچوب مفهومي از دل پيشينه است. اين روش يک روش کيفي، مهندسي و شکلدهي مجدد بوده و بر يکپارچهسازي نتايج کيفي، يافتههاي پژوهشها و مطالعات موجود متمرکز است. ازاينرو براي فهم عميق موضوع پژوهش و ترکيب تفسيري از يافتهها بسيار مفيد است (کيواني و رستمزاده، 1403).
3. نکات مهم در فراترکيب
اجراي موفق روش فراترکيب مستلزم توجه به مجموعهاي از نکات کليدي است که نقش مهمي در کيفيت و اعتبار نتايج نهايي ايفا ميکنند:
1) فرايندي پيچيده و زمانبر: فراترکيب نيازمند صرف زمان قابلتوجهي براي جستوجو، انتخاب، تحليل و ترکيب مطالعات کيفي است و به برنامهريزي دقيق نياز دارد.
2) نياز به مهارتهاي تحليل کيفي پيشرفته: پژوهشگر بايد توانايي بالايي در رمزگذاري، تحليل موضوعي، تفسير دادهها و کار با مفاهيم انتزاعي داشته باشد.
3) اهميت همکاري تيمي: مشارکت چند پژوهشگر با تخصصهاي مکمل ميتواند به افزايش دقت، کاهش سوگيري و ارتقاي کيفيت تحليل کمک کند.
4) استفاده از نرمافزارهاي تحليل کيفي: بهرهگيري از ابزارهايي مانند NVivo، MAXQDA يا ATLAS.ti ميتواند فرايند سازماندهي، رمزگذاري و تحليل دادهها را تسهيل کند و انسجام بيشتري به نتايج ببخشد.
4. انواع فراترکيب و تفاوتهاي آنها
نويسندگاني مانند نوبليت (۱۹۸۴) و ساندلوفسکي (۱۹۹۵) بر اين باورند که روش «فراترکيب» نوعي تجزيهوتحليل، تفسير و تمرين يکپارچهسازي دقيق از نتايج مطالعات کيفي است که تلاش ميکند با مستندسازي شواهد علمي جهتدهنده، اعتبار بيشتري به تحقيقات اوليه ببخشد و مجموعة دانش را تقويت کند (Gonzalez & et al. 2008).
با توجه به تنوع مطالعات کيفي و اهداف مختلف پژوهشگران، انواع گوناگوني از فراترکيب توسعه يافته است که هريک رويکرد خاص خود را دارند. برخي از مهمترين انواع فراترکيب عبارتاند از:
4-1. فراترکيب سنتي (Conventional Meta-synthesis)
هدف: شناسايي الگوها، مفاهيم و نظريههاي مشترک در مطالعات مختلف.
روش: شامل مراحل جمعآوري دادهها از مطالعات مختلف، رمزگذاري دادهها، مقايسه و ترکيب رمزها و استخراج مفاهيم اصلي.
ويژگيها: روشي باز و اکتشافي که به پژوهشگر اجازه ميدهد تا آزادانه دادهها را تحليل کند.
4-2. فراترکيب ساختارمند (Structured Meta-synthesis)
هدف: ايجاد يک الگو يا چارچوب نظري جامع بر اساس نتايج مطالعات مختلف.
روش: شامل مراحل تعريف دقيق سؤال تحقيق، تعيين معيارهاي ورود و خروج مطالعات، استخراج دادهها به صورت ساختارمند و استفاده از نرمافزارهاي تحليل کيفي براي ترکيب دادهها.
ويژگيها: روشي نظاممند و قابل تکرار که به پژوهشگر کمک ميکند تا نتايج تحقيق را به صورت دقيقتري ارائه دهد.
4-3. فراترکيب انتقادي (Critical Meta-synthesis)
هدف: نقد و تحليل انتقادي مطالعات قبلي و شناسايي قدرت و محدوديتهاي آنها.
روش: شامل مراحل ارزيابي کيفيت مطالعات، شناسايي پيشفرضها و ارزشهاي نهفته در مطالعات و ارائة يک تحليل انتقادي از يافتهها.
ويژگيها: روشي فعالانه و چالشبرانگيز که به پژوهشگر اجازه ميدهد تا به طور عميقتر به پديدة مورد مطالعه بپردازد.
4-4. فراترکيب روايي (Narrative Meta-synthesis)
هدف: ايجاد يک روايت جامع و منسجم بر اساس داستانها و تجربيات افراد شرکتکننده در مطالعات مختلف.
روش: شامل مراحل شناسايي داستانهاي اصلي، تحليل ساختار و محتواي داستانها و ترکيب آنها براي ايجاد يک روايت جامع.
ويژگيها: روشي مناسب براي مطالعة پديدههايي که به طور عميق با تجربيات انساني مرتبطاند.
جدول 2: تفاوتهاي اصلي انواع روشهاي فراترکيب
فراترکيب سنتي فراترکيب ساختارمند فراترکيب انتقادي فراترکيب روايي
رويکرد باز و اکتشافي نظاممند و ساختيافته انتقادي و تحليلي روايي و داستانمحور
هدف شناسايي الگوها و مفاهيم مشترک ايجاد الگو يا نظرية جامع بهچالشکشيدن مفروضات و ايجاد درک عميقتر ايجاد روايت جامع و منسجم
شيوهنامه انعطافپذير دقيق و مشخص انعطافپذير با تأکيد بر انتقاد انعطافپذير با تأکيد بر روايتها
تحليل دادهها تحليل موضوعي تحليل مقايسهاي، ساخت الگو تحليلانتقادي، تحليلگفتمان تحليل روايتهاتصوير 3: عوامل مؤثر در انتخاب روش فراترکيب
5. اهميت فراترکيب در پاسخگويي به سؤالات پيچيدة پژوهشي
فراترکيب بهعنوان يکي از روشهاي پيشرفته در پژوهشهاي کيفي، در پاسخگويي به سؤالات پيچيده و چندوجهي پژوهشي بسيار مؤثر و کارآمد است. اين روش با ترکيب نتايج مطالعات متعدد، امکان دستيابي به درک عميقتر، جامعتر و چندلايهتري از پديدههاي مورد بررسي را فراهم ميسازد. برخي از دلايل اهميت فراترکيب عبارتاند از:
1. تعميمپذيري نتايج: با تلفيق يافتههاي چندين مطالعة کيفي، ميتوان به نتايجي دست يافت که از اعتبار و قابليت تعميمپذيري بيشتري برخوردار باشند.
2. کشف الگوهاي جديد: فراترکيب اين امکان را فراهم ميکند تا مفاهيم و الگوهايي شناسايي شوند که در مطالعات منفرد قابل مشاهده نبودهاند.
3. توسعة نظريه: اين روش ميتواند به توليد نظريههاي جديد يا اصلاح و تکميل نظريههاي موجود کمک کند و نقش مهمي در پيشبرد دانش نظري ايفا نمايد.
4. ارائة ديدگاه جامع: با ترکيب نتايج مطالعات مختلف، فراترکيب به پژوهشگر کمک ميکند تا تصويري چندبعدي و منسجم از پديدة مد نظر ارائه دهد.
از طريق اين روش، دانش جاري پژوهشگر ارتقا مييابد و ديدگاهي گستردهتر نسبت به مسائل پژوهشي حاصل ميشود. فراترکيب مستلزم بازنگري دقيق و عميق از سوي پژوهشگر است تا بتواند يافتههاي مطالعات کيفي مرتبط را بهدرستي ترکيب و تفسير کند.
براي تجزيهوتحليل دادهها در فراترکيب، روشهاي مختلفي وجود دارد که ازجمله ميتوان به تحليل محتوا، تحليل مضمون و نظرية دادهبنياد اشاره کرد. در اين مسير، استفاده از نرمافزارهاي تخصصي تحليل کيفي نيز بسيار مؤثر است. يکي از قدرتمندترين اين ابزارها، نرمافزارMAXQDA 10 است که بهعنوان يکي از برترين نرمافزارهاي مورد استفاده در تحليل دادههاي کيفي و نظريهپردازي شناخته ميشود.
نرمافزار MAXQDA با عملکرد حرفهاي خود، امکان تجزيهوتحليل دادههاي متني، تصويري، صوتي و ويدئويي را براي پژوهشگران فراهم ميسازد و در حوزههاي گوناگوني مانند علوم اجتماعي، آموزش، اقتصاد و ساير رشتههايي که با دادههاي کيفي سروکار دارند، کاربرد گستردهاي دارد (منظري توکل و ديگران، ۱۴۰2).
6. مزايا و محدوديتهاي فراترکيب
6-1. مزايا
فراترکيب با فراهمسازي نگرشي نظاممند براي پژوهشگران، از طريق ترکيب مطالعات کيفي مختلف، به کشف موضوعات، مفاهيم و استعارههاي جديد و اساسي ميپردازد. اين روش با ارتقاي دانش موجود، ديدي جامع و چندلايه نسبت به مسائل پژوهشي ارائه ميدهد (سهيلزاد و فيضاللهي، ۱۴۰2). ازجملة مهمترين مزاياي فراترکيب ميتوان به موارد ذيل اشاره کرد:
يک. عمق و غناي بيشتر (غنيسازي ادبيات علمي): فراترکيب با تلفيق نتايج چندين مطالعة کيفي، امکان دستيابي به درک عميقتري از پديدة مورد بررسي را فراهم ميسازد. شناسايي الگوهاي مشترک و تفاوتهاي ميان مطالعات، بر غناي نظري و تجربي يافتهها ميافزايد.
دو. افزايش قابليت تعميمپذيري: اگرچه مطالعات کيفي بهطور معمول داراي محدوديتهايي در تعميمپذيري هستند، فراترکيب با ترکيب نتايج چندين مطالعه، اين قابليت را ارتقا ميدهد و يافتهها را در سطح وسيعتري قابل استفاده ميسازد.
سه. کشف الگوهاي جديد: با مقايسه و ترکيب دادههاي مطالعات مختلف، فراترکيب امکان شناسايي مفاهيم و الگوهايي را فراهم ميکند که در مطالعات منفرد ممکن است پنهان مانده باشند.
چهار. توسعة نظريه: فراترکيب ميتواند به توليد نظريههاي جديد يا اصلاح نظريههاي موجود کمک کند. ترکيب يافتهها از منابع مختلف، زمينهساز تدوين چارچوبهاي مفهومي دقيقتر و جامعتر خواهد بود.
پنج. ارائة ديدگاه جامع: اين روش با گردآوري و تحليل چندمنظورة دادهها، به پژوهشگر کمک ميکند تا پيچيدگيهاي پديدة در دست مطالعه را بهتر درک کند و تصويري چندبعدي از آن ارائه دهد.
6-2. محدوديتها
با وجود مزاياي فراوان، روش «فراترکيب» با چالشها و محدوديتهايي نيز همراه است که پژوهشگران بايد در فرايند اجرا به آنها توجه داشته باشند. برخي از مهمترين محدوديتهاي اين روش عبارتاند از:
الف. پيچيدگي و نياز به تخصص: «فراترکيب» روشي پيچيده و تخصصي است که نيازمند مهارتهاي پيشرفته در تحليل کيفي، آشنايي با شيوههاي مختلف رمزگذاري و تجربه در تفسير دادههاي متنوع است.
ب. زمانبر بودن: به سبب تعدد مراحل، ازجمله جستوجوي نظاممند، ارزيابي کيفيت، استخراج و تحليل دادهها، اجراي فراترکيب بسيار زمانبر بوده و نيازمند صرف وقت و منابع قابلتوجهي است.
ج. ناهمگني دادهها: تفاوت در نوع، کيفيت و چارچوب مطالعات کيفي انتخابشده ممکن است منجر به ناسازگاري در دادهها شود و اعتبار نتايج نهايي را تحت تأثير قرار دهد.
د. تعميمپذيري محدود: اگرچه فراترکيب به افزايش قابليت تعميمپذيري کمک ميکند، اما به سبب ماهيت کيفي دادهها، همچنان محدوديتهايي در تعميم نتايج به جمعيتهاي گستردهتر وجود دارد.
هـ . تنوع روشهاي پژوهش: تفاوتهاي عمده در روششناسي مطالعات کيفي، ازجمله رويکردهاي نظري، ابزارهاي گردآوري داده و شيوههاي تحليل، ميتواند فرايند ادغام و تفسير نتايج را دشوار و پيچيده سازد.
و. سوگيري محقق: مانند هر روش پژوهشي ديگر، فراترکيب نيز در معرض سوگيري پژوهشگر قرار دارد؛ بهويژه در مراحل انتخاب مطالعات، رمزگذاري دادهها و تفسير نتايج.
نکته
براي کاهش برخي از اين محدوديتها، استفاده از نرمافزارهاي تحليل کيفي (مانند MAXQDA، NVivo يا ATLAS.ti ) ميتواند به تسهيل فرايند تحليل دادهها کمک کند. همچنين همکاري ميان چند پژوهشگر با تخصصهاي مکمل ميتواند به کاهش سوگيري، افزايش دقت و ارتقاي اعتبار نتايج فراترکيب منجر شود.
7. کاربردهاي فراترکيب
حوزههاي مختلفي که در آن از فراترکيب استفاده ميشود، عبارتاند از:
جدول 3: کاربرد فراترکيب در حوزههاي مختلف
حوزهها شاخصها پژوهش موردي
علوم پزشکي و سلامت توسعة الگوهاي مراقبت بهداشتي رويکردي نظاممند به سلامت الکترونيک با استفاده از روش فراترکيب (آزادي احمدآبادي و صفاري، 1400)
علوم اجتماعي مطالعة پديدههاي اجتماعي و آسيبهاي اجماعي (مانند فقر، نابرابري و خودکشي) فراترکيب مطالعات خودکشي در ايران (فيضاللهي، 1401)
علوم انساني مطالعة آموزش و پرورش الگوي توانمندسازي معلم تراز انقلاب اسلامي: يک مطالعه فراترکيب (رحماني، 1403)
علوم رفتاري مطالعة رفتار مصرفکننده تبيين الگوي تصميمگيري مصرفکننده مبتنيبر علوم شناختي و رفتاري با بهرهگيري از روش فراترکيب (سلسبيل، مهسا و ديگران، 1401)
7-1. مزاياي استفاده از فراترکيب در اين حوزهها
فراترکيب کيفي بهمثابة روشي براي تفسير و ترکيب يافتههاي مطالعات کيفي، فراتر از يک خلاصهسازي ساده عمل ميکند. در اين روش، هدف صرفاً گرداوري دادهها نيست، بلکه ارائة ديدگاههاي نوين از طريق تحليل و تفسير يافتههاي متنوع مطالعات کيفي است تا از آنها در جهت پيشرفت دانش و توسعة نظريه بهرهبرداري شود (Nye, Melendez-Torres & Bonell, 2016).
ازجمله مزاياي کليدي استفاده از فراترکيب در حوزههاي مختلف علمي و کاربردي ميتوان به موارد ذيل اشاره کرد:
يکم. درک جامعتر از پديدهها: فراترکيب با تلفيق نتايج مطالعات مختلف، به پژوهشگران کمک ميکند تا به درک عميقتر و چندلايهتري از پديدههاي پيچيده و چندوجهي دست يابند.
دوم. توسعة نظريه: اين روش ميتواند به توليد نظريههاي جديد يا اصلاح نظريههاي موجود منجر شود؛ زيرا با ترکيب ديدگاههاي مختلف، زمينة شکلگيري چارچوبهاي مفهومي تازه فراهم ميگردد.
سوم. اطلاعرساني به سياستگذاران: نتايج حاصل از فراترکيب ميتواند مبناي تصميمگيريهاي آگاهانهتر در سطح سياستگذاري باشد و به طراحي راهکارهاي مبتنيبر شواهد کمک کند.
چهارم. توسعة مداخلات مؤثر: فراترکيب با شناسايي عناصر کليدي در مطالعات مختلف، ميتواند به طراحي و اجراي مداخلات مؤثرتر در حوزههايي مانند سلامت، آموزش، رفاه اجتماعي و توسعه کمک کند.
فراترکيب، بهويژه در حوزههايي که با پيچيدگيهاي انساني، اجتماعي و فرهنگي سروکار دارند، ابزاري قدرتمند براي توليد دانش کاربردي و نظري محسوب ميشود.
8. نرم افزارهاي مناسب براي تحليل دادههاي فراترکيب
فراترکيب کيفي بهعنوان شکلي از تحقيق علمي تعريف ميشود که در آن يافتههاي مطالعات دربارة يک رويداد، فرايند يا پديده، از طريق روشهاي کمّي يا کيفي بررسي، خلاصه، ادغام يا تفسير ميشوند. اين يافتهها بهمثابة پايهاي براي اقدام عملي يا سياستگذاري در تحقيقات آينده مورد استفاده قرار ميگيرند (Sandelowski, 2012).
با توجه به نقش فراترکيب در پايهريزي پژوهشهاي آتي، انتخاب نرمافزار مناسب براي تحليل دادهها يکي از تصميمات کليدي در اجراي موفق اين روش محسوب ميشود. نرمافزارهاي تحليل کيفي به سبب توانايي در مديريت حجم بالاي دادههاي متني و انجام تحليلهاي پيچيده، ابزارهايي مؤثر در فرايند فراترکيب هستند.
در ادامه، برخي از محبوبترين و پرکاربردترين نرمافزارها براي تحليل دادههاي فراترکيب معرفي شدهاند:
جدول 4: نرم افزارهاي تخصصي و عمومي تحليل کيفي
نرمافزارها
تخصصي MAXQDA از جامعترين و قويترين نرمافزارها براي تحليل دادههاي کيفي است که قابليتهاي فراواني براي رمزگذاري، تحليل موضوعي، شبکههاي معنايي و فراترکيب دارد.
NVivo نرماقزاري محبوب براي تحليل دادههاي کيفي است. رابط کاربري ساده و امکانات قوي براي مديريت و تحليل دادهها از ويژگيهاي آن است.
ATLAS.ti نرمافزار قدرتمندي براي تحليل دادههاي کيفي و فراترکيب است که امکان کار با انواع دادهها را تسهيل ميکند.
QDA Miner نرمافزاري با کاربري ساده و امکانات مناسب براي تحليلهاي اوليه است.
عمومي Microsoft Excel اگر حجم دادهها کم باشد، اکسل ميتواند براي سازماندهي و تحليل اوليه دادهها استفاده شود.
Word براي رمزگذاري و سازماندهي دادههاي متني ميتوان از ورد استفاده کرد.
نتيجهگيري
روش تحقيق کيفي «فراترکيب» بهعنوان رويکردي نوين و مؤثر در پژوهشهاي کيفي، امکان ترکيب و تحليل عميق يافتههاي چندين مطالعه را فراهم ميآورد. اين روش با بهرهگيري از تنوع و غناي اطلاعات موجود در مطالعات مختلف، به پژوهشگران کمک ميکند تا درک جامعتري از پديدههاي پيچيده اجتماعي و انساني بهدست آورند. با توجه به روند روبهرشد استفاده از روشهاي کيفي در رشتههاي گوناگون، فراترکيب بهمثابة ابزاري اساسي براي توسعة دانش و تقويت مبناي نظري تحقيقات شناخته ميشود.
در اين روش، با استخراج مضامين و الگوهاي مشترک از دادههاي کيفي، ميتوان به نتايجي دست يافت که فراتر از ظرفيت يک مطالعة منفرد هستند. همچنين فراترکيب به پژوهشگران اين امکان را ميدهد تا بينشهاي نويني ارائه دهند که به توسعة نظريهها و الگوسازيهاي جديد کمک کند. با ترکيب يافتههاي چندين مطالعه، ميتوان الگوهاي پنهان، مفاهيم مشترک و تفاوتهاي ميان مطالعات را شناسايي کرد.
مزاياي فراترکيب فراتر از يک جمعبندي ساده است. اين روش به ما کمک ميکند تا:
ـ عمق و غناي يافتهها را افزايش دهيم. با ترکيب ديدگاههاي مختلف، به درک چندلايهاي از پديدهها دست مييابيم.
ـ قابليت تعميمپذيري نتايج را بهبود بخشيم. بررسي چندين مطالعه، امکان تعميم نتايج به زمينههاي گستردهتر را فراهم ميسازد.
ـ نظريههاي جديدي را توسعه دهيم. مقايسه و ترکيب نتايج، زمينهساز ساختارهاي نظري نوين و جامعتر است.
ـ تصميمگيريهاي مبتنيبر شواهد را تسهيل کنيم. يافتههاي فراترکيب ميتوانند به سياستگذاران و تصميمگيرندگان در اتخاذ تصميمات آگاهانه کمک کنند.
با اين حال، فراترکيب نيز با محدوديتهايي همراه است؛ ازجمله: نياز به مهارتهاي تحليل کيفي پيشرفته، زمانبر بودن فرايند، پيچيدگي مراحل، ناهمگوني دادهها و احتمال سوگيري پژوهشگر. اين چالشها ميتوانند بر اعتبار و انسجام نتايج تأثيرگذار باشند.
کاربردهاي فراترکيب بسيار گستردهاند و در حوزههايي همچون علوم پزشکي، علوم اجتماعي، علوم انساني و علوم رفتاري مورد استفاده قرار ميگيرند. ازجمله کاربردهاي آن ميتوان به بررسي تجربيات بيماران، تحليل سياستهاي اجتماعي، مطالعة نظامهاي آموزشي و بررسي رفتار مصرفکننده اشاره کرد.
در نهايت، فراترکيب بهعنوان ابزاري قدرتمند براي توسعة دانش و فهم عميقتر از پديدههاي انساني و اجتماعي، نيازمند توجه، آموزش و توسعة بيشتر است. اين روش با شناسايي الگوها و مضامين مشترک، ميتواند پايههاي مستحکمتري براي تحقيقات آينده فراهم سازد و به پيشرفت علم در زمينههاي مختلف ياري رساند.
پيشنهادات
1. تحقيق بيشتر در زمينههاي مختلف
پيشنهاد ميشود که محققان از روش «فراترکيب» در زمينههاي مختلف علمي (مانند روانشناسي، علوم اجتماعي، بهداشت و آموزش) استفاده کنند تا به غناي بيشتر دادهها و نظريهها دست يابند.
2. توسعة ابزارهاي ارزيابي
نياز به توسعه و بهبود ابزارها و معيارهاي ارزيابي براي بررسي کيفيت مطالعات کيفي و اعتبار نتايج فراترکيب وجود دارد. اين ابزارها ميتوانند به پژوهشگران کمک کنند تا انتخابهاي بهتري در مراحل مختلف فرايند تحقيق داشته باشند.
3. آموزش محققان
ارائة دورههاي آموزشي براي محققان و دانشجويان در زمينة روش تحقيق کيفي «فراترکيب» ميتواند به افزايش مهارتها و دانش آنها کمک کند. اين آموزشها بايد شامل شيوههاي جستوجو، انتخاب و تحليل دادهها باشد.
4. توجه به تنوع فرهنگي
در تحقيقات فراترکيب، توجه به زمينههاي فرهنگي و اجتماعي متنوع مهم است. پژوهشگران بايد از تنوع فرهنگي و اجتماعي در مطالعات استفاده کنند تا نتايج به دست آمده قابل تعميمتر باشند.
5. ايجاد شبکههاي پژوهشي
ايجاد شبکههاي پژوهشي ميان محققان مختلف ميتواند به تبادل دانش و تجربيات در زمينة روشهاي تحقيق کيفي کمک کند. اين شبکهها ميتوانند به همکاريهاي بينالمللي و بينرشتهاي منجر شوند.
- آزادی احمدآبادی، محمد و صفاری، محمدسعید (1400). رویکردی نظاممند به سلامت الکترونیک با استفاده از روش فراترکیب. اندیشه مدیریت راهبردی، 15(2)، 345-386.
- بختیاری، لیلا و دهقانی، مرضیه (1401). بررسی پژوهشهای انجامشده مرتبط با سند تحول بنیادین آموزش و پرورش ایران: یک مطالعة فراترکیب. علوم تربیتی از دیدگاه اسلام، 10(19)، 5-47.
- تارییان، اعظم و دیگران (1401). تبیین عوامل مؤثر بر استقرار مدیریت زنجیرة تأمین سبز در صنعت ساختوساز با رویکرد فراترکیب. مطالعات مدیریت صنعتی، 20 (67)، 237-266.
- رحمانی، نیره (1403). الگوی توانمندسازی معلم تراز انقلاب اسلامی: یک مطالعه فراترکیب. علوم تربیتی از دیدگاه اسلام، 12(26)، 5-30.
- سلسبیل، مهسا و دیگران (1401). تبیین الگوی تصمیمگیری مصرفکننده مبتنی بر علوم شناختی و رفتاری با بهره گیری از روش فراترکیب. پژوهشهای نوین در تصمیمگیری، 7(2)، 88-109.
- سهیلزاد، علی و فیضاللهی، صادق (1402). ارائة الگویی از پیشایندهای مشارکت شغلی در سازمانهای دولتی با رویکردی فراترکیب. تعالی منابع انسانی، 5(2)، 39-57.
- عابدی جعفری، عابد و امیری، مجتبی (1398). فراترکیب، روشی برای سنتز مطالعات کیفی. روششناسی علوم انسانی، 25 (99)، 73-87.
- فیضاللهی، علی (۱۴۰۱). فراترکیب مطالعات خودکشی در ایران. رفاه اجتماعی، ۲۲ (۸۵)، 221-270.
- کیوانی، شیروان و رستمزاده، رضا (1403). ارائة الگوی مفهومی مدیریت استراتژیک منابع انسانی چابک با رویکرد فراترکیب. منابع انسانی تحولآفرین، 3(9)، 1ـ24.
- متظری توکل، علیرضا و دیگران (1402). الگوی برنامهریزی استراتژیک مبتنی بر نوآوری: رویکردی برای توسعه منابع انسانی سازمان. آموزش و توسعه منابع انسانی، 37(10)، 86-109.
